Te Tikanga Whakataunga
Kua tuhia te Kawa hei whakatairanga me te whakatenatena i te whakataunga kua whiriwhiria me te whakataunga wawe, whai hua hoki o ngā tautohe mā te takawaenga. Heoi anō, ko te kaupapa matua o te Kawa he aratohu mō ngā tika me ngā herenga o ngā kaiuru katoa i raro i te ratonga takawaenga e whakahaerehia katoatia ana e te NZIAC.
He wāhanga nui, he mea nui hoki te Kawa mō tā mātou ratonga takawaenga e whakahaeretia katoatia ana, nā te mea he mea whakaae te takawaenga, he rerekē ki te whakatau tautohe, ā, kāore i te tautokona, i te tautokona rānei e te ture.
Kua whakaurua te Kawa ki roto i te tukanga Whakataunga a te NZIAC mā te whakahaere i te rarangi 1.4 o ngā Ture Whakataunga .
Ka whai mana i te 23 o Poutū-te-rangi 2018
1.0 Whakataki
1.1 Ko te takawaenga he tukanga whiriwhiringa whakaae, muna, ā, kāore i te whaimana, e whakamahia ai e ngā Rōpū ki tētahi tautohe ngā ratonga a tētahi tangata pūkenga, motuhake (te Kaitakawaenga ) hei āwhina i a rātou ki te tautuhi i ngā take e tautohetia ana, ki te whakawhanake me te tūhura i ngā kōwhiringa whakataunga, ki te aromatawai i ngā pānga o ngā kōwhiringa whakataunga, me te whiriwhiri i tētahi whakataunga e whakaaetia ana e te katoa mō taua tautohe e tutuki ai ō rātou hiahia me ō rātou matea.
1.2 He tangata motuhake, he tangata kore whakaaro te Kaitakawaenga, ā, e whakawhirinaki ana, e whakaute ana, e whakapono ana hoki ngā Rōpū ki tētahi tautohe ki a ia, hei āwhina i a rātou ki te whiriwhiri i tētahi whakataunga mō taua tautohe, me te kore e whakatau i tētahi whakataunga mā rātou.
1.3 I te nuinga o te wā, he pai ngā momo tautohe katoa mō te Whakataunga mena ka rite, ka whakapau kaha hoki ngā Rōpū katoa me ō rātou Māngai ki te whiriwhiri i te whakataunga o te tautohe i runga i te ngākau pono.
1.4 Ko te whāinga o te Whakataunga he whakamana i ngā Rōpū ki te whiriwhiri me te whakatau i te tautohe i te wā tere, i te utu whai hua, me te huna hoki, kaua e tukuna he whakatau ki a rātou e te kaiwhakawā, te kaiwhakawa, te kaiwhakawā rānei. Mā te whakataunga ka taea e ngā Rōpū te whiriwhiri i ngā otinga ngāwari me te auaha kāore e hiahiatia kia tutuki i ngā mana ture tino pakari, i ngā paerewa whānui rānei o te hapori.
1.5 Ko te whāinga o tēnei Kawa he whakatairanga me te whakatenatena i te whakataunga kua whiriwhiria, me te whakataunga wawe me te whai hua o ngā tautohe o te ao mā te Whakataunga i raro i ngā Ture Whakataunga ( Ngā Ture ) a te NZIAC.
1.6 Ko te whāinga o tēnei Kawa he whakarato i tētahi aratohu ki ngā tika me ngā kawenga o ngā kaiuru katoa ki te tukanga Whakataunga i raro i ngā Ture.
1.7 Kua whakaurua tēnei Kawa ki roto i te tukanga Whakataunga mā te whakahaere i te Ture 1.4 o ngā Ture. Ko ngā kupu katoa kua tautuhia i roto i ngā Ture ka whai tikanga ōrite i roto i tēnei Kawa.
2.0 Te Tīmatanga o te Takawaenga
2.1 Ka taea e tētahi Rōpū ki tētahi tautohe tauhokohoko ā-ao e pā ana ki tēnā, ki tēnā, te tono mō te whakatūnga o tētahi Kaitautoko mā te whakaoti i te Tono Ipurangi mō te Whakataunga.
2.2 Kia tae mai te Tono mō te Whakataunga, me te utunga o te Utu e tika ana mō te Whakataunga e ai ki te Tāpiritanga 1 o ngā Ture, ka whakatūria e te NZIAC he Kaitautoko e ai ki āna Ture, ā, ka whakaritea ngā whakaritenga whakahaere e tika ana mō te Whakataunga.
3.0 Te Whakatūnga o te Kaitakawaenga
3.1 Ina tae mai te Tono me te utunga o te Utu kua whakaritea, ka whakatūria e te Kai-Rehita te Kaitakawaenga tika rawa atu hei whakatau i te tautohe motuhake i te rā wawe rawa atu e taea ai.
3.2 I te whakatūnga o taua whakatūnga, ka whai whakaaro te Kai-rehita ki tētahi manakohanga, ki tētahi whakaaetanga rānei mō tētahi Kaitakawaenga i tohua e ngā Rōpū i roto i te Tono, engari kāore ia e herea e ia.
3.3 Me whakaae ngā Rōpū ki te whakatūnga o te Kaitakawaenga i whakatūria e te Kai-Rehita mēnā kāore e taea e tētahi Rōpū te whakaatu i runga i ngā take whaitake kei reira ngā āhuatanga e puta ai he ruarua tika mō te kore whakaaro motuhake, te mana motuhake rānei o te Kaitakawaenga i ngā kanohi o tētahi o ngā Rōpū.
3.4 Ko te whakatau mō te whakatūnga o tētahi Kaitakawaenga whakakapi ka mahia e te NZIAC i muri tonu i te whakaaroaro tika ki te tono. He whakatau whakahaere tēnei, ā, he whakatau whakamutunga, ā, he herenga ki ngā Rōpū me te Kaitakawaenga. Kāore e taea te piira ki te NZIAC, ā, kāore e hiahiatia kia whakahuatia, kia whakapuakina rānei e te NZIAC ngā take mō tāna whakatau.
4.0 Te tūranga o te Kaitakawaenga
4.1 He tangata motuhake, he tangata kore whakaaro te Kaitakawaenga, ā, e whakawhirinaki ana, e whakaute ana, e whakapono ana hoki ngā Rōpū ki tētahi tautohe ki te āwhina i a rātou ki te whiriwhiri i te whakataunga o taua tautohe.
4.2 Kaua te Kaiwhakawā e whakaae ki tētahi whakatūnga hei Kaiwhakawā i roto i tētahi tautohe mēnā kei reira ētahi āhuatanga o mua, o nāianei rānei, e ara ake ai he ruarua tika mō te kore whakaaro motuhake, te mana motuhake rānei o te Kaiwhakawā i te tirohanga a tētahi o ngā Rōpū ki te Whakawā, e kitea ana rānei he mea e pā kino ana, e whakararuraru ana rānei i te mahi a te Kaiwhakawā i roto i te whakahaerenga o te Whakawā. Ko te mea anake e kore e taea te whakamahi i tēnei ture ko te wā, i muri i te whakakitenga katoa o ngā meka e tika ana, ka whakaae ngā Rōpū ki te Whakawā ki te whakatūnga o te Kaiwhakawā.
4.3 I te whakaae ki tētahi whakatūnga, ka whai kawenga tonu te Kaitakawaenga ki te whakaatu tonu ki ngā Rōpū me te NZIAC i ngā āhuatanga ka puta ake i te heke mai ka ara ake ai he feaa tika mō te kore whakaaro motuhake, te mana motuhake rānei o te Kaitakawaenga i ngā kanohi o tētahi o ngā Rōpū, ka kitea rānei he mea e pā kino ana, e whakararuraru rānei i te mahi tonu a te Kaitakawaenga i roto i te whakahaerenga o te Takawaenga, tae noa ki te otinga o te Takawaenga.
4.4 Mena, i te wā o te Whakataunga, ka whakakitea e te Kaitakawaenga ki ngā Rōpū me te NZIAC ētahi āhuatanga ka puta ake, e whakaarohia ana e te Kaitakawaenga he mea tika hei whakaara ake i ngā feaa e tika ana mō te kore whakaaro motuhake, te mana motuhake rānei o te Kaitakawaenga i roto i ngā kanohi o tētahi o ngā Rōpū, e kitea ana rānei he mea e pā kino ana, e whakararuraru ana rānei i te mahi a te Kaitakawaenga i roto i te whakahaerenga o te Whakataunga, me kōrero ngā Rōpū. Ki te kore ngā Rōpū e whakaae ki te haere tonu o te Whakataunga me te Kaitakawaenga, me whakarērea e te Kaitakawaenga te Whakataunga.
4.5 Me pupuri tonu e te Kaitakawaenga te kore whakaaro motuhake ki ngā Rōpū katoa i ngā wā katoa o te Takawaenga.
4.6 Kāore he mana o te Kaitakawaenga ki te whakatau i ngā whakataunga whai mana.
4.7 Ko te mahi a te Kaitakawaenga he tautuhi me te whakahaere i te tukanga Takawaenga.
4.8 Ka taea e te Kaitakawaenga te whakahaere i te Takawaenga i tētahi huarahi e whakaarohia ana e te Kaitakawaenga he tika, me te whai whakaaro ki te āhua me ngā āhuatanga o ngā Rōpū me ngā take e tautohetia ana.
4.9 Mā te Kaitakawaenga, i runga i te kōrero tahi me ngā Rōpū, ka whakatūria ngā ture me ngā aratohu taketake mō te tukanga i te tīmatanga o te wātaka takawaenga. Tērā pea ka uru atu ki ēnei ture, engari kāore e herea ki:
- (a) te raupapa o te whakaaturanga;
- (b) te tika o ia Rōpū ki te kōrero noa, me te kore e whakararuraru;
- (c) me atawhai ngā kaiuru katoa tetahi ki tetahi;
- (d) te tika o tētahi Rōpū ki te rapu tohutohu ture, tohutohu tohunga rānei motuhake i te wā o te Whakataunga;
- (e) te tika o tētahi Rōpū ki te kōrero tūmataiti ki ngā kaitohutohu ture, ki ngā Māngai rānei, ki ngā kaitohutohu tohunga rānei i te wā o te Whakataunga;
- (f) te tika o tētahi Rōpū ki te kōrero tūmataiti ki te Kaitakawaenga i ngā wā katoa o te Takawaenga;
- (g) te tika o tētahi Rōpū ki te whakamutu i te Whakataunga i muri i te kōrero tahi me te Kaitautoko; ā,
- (h) ngā mahi atawhai taketake.
4.10 Ka āwhina te Kaitakawaenga i ngā Rōpū ki te tautuhi me te wehewehe i ngā take hei whakatau.
4.11 Ka āwhina te Kaitakawaenga i ngā Rōpū ki te whakaputa, ki te tūhura, ki te whakawhanake, me te aromatawai i ngā kōwhiringa hei whakatau i ngā take e tautohetia ana.
4.12 Ka āwhina te Kaitakawaenga i ngā Rōpū ki te whakatutuki i tētahi whakaaetanga e whakatutuki ana i ō rātou hiahia me ō rātou painga tahi.
4.13 Ka taea e te Kaitakawaenga te whakahaere i ngā hui motuhake me ngā hui motuhake me tētahi, me ngā Rōpū katoa rānei i ngā wā katoa o te Hui. Ka puritia ngā mōhiohio katoa i whakawhitiwhitihia i aua hui motuhake kia noho muna, ā, e kore e whakaaturia ki tētahi atu Rōpū mēnā kāore te Kaitakawaenga i tohutohuhia kia pērā e tētahi Rōpū. Kāore e taea e te Kaitakawaenga te whakahaere i ngā hui motuhake me ngā Rōpū mēnā kei te mahi anō te Kaitakawaenga hei Kaiwhakawa i raro i ngā Ture Arb-Med a te NZIAC , i ngā Ture Whakatau Tautohe rānei a te NZIAC .
4.14 Ka taea e te Kaitakawaenga, i runga i tana ake whakaaro, te whakarato i tētahi tātaritanga, i tētahi aromatawai rānei mō ngā meka e tika ana, ngā taunakitanga, me ngā painga ture o ngā take e tautohetia ana i roto i te Whakataunga hei whakatairanga i ngā kōrero whakataunga. I te whakarato i tētahi tātaritanga, aromatawai rānei, ka mahi te Kaitakawaenga hei tohunga motuhake, kore whakaaro, ehara i te kaitohutohu ki ngā Rōpū. Kāore he herenga o tētahi aromatawai ki ngā Rōpū, ā, ko tētahi whakataunga ka mahia e ngā Rōpū hei whakatau i te tautohe, ahakoa katoa, wāhanga rānei, me whakawhirinaki katoa ki ō rātou ake pūkenga me te whakatau whai muri i te tango tohutohu ture motuhake me te mahi i ā rātou ake uiuinga, kaua ki te whakawhirinaki ki ngā māramatanga, ngā kōrero, ngā whakaaro, ngā whakaaturanga rānei a te Kaitakawaenga.
4.15 Kāore te Kaitakawaenga e ārahi, e akiaki rānei i ngā Rōpū kia whakaae, e whakatau rānei mā ngā Rōpū.
4.16 Ina kua tae ki te whakaaetanga hei whakatau i te tautohe katoa, i te wāhanga rānei, ka matapakihia e te Kaitakawaenga me ngā Rōpū te tukanga mō te tuhi me te whakatinana i te whakaaetanga.
4.17 Mēnā kua tae ki tētahi whakaaetanga ā-wāhanga, ka matapakihia e te Kaitakawaenga me ngā Rōpū ngā tikanga e wātea ana ki a rātou hei whakatau i ngā take e toe ana.
4.18 Mena ka whakaaro te Kaitakawaenga he ture kore, he kore rānei e taea te whakamana, te pupuri rānei i tētahi whakaaetanga kua tae mai, ka taea e te Kaitakawaenga te taunaki ki ngā Rōpū kia rapu tohutohu ture motuhake rātou i mua i te hainatanga i te whakaaetanga.
4.19 Mena kāore he whakaaetanga e tutuki ana hei whakatau i ngā take katoa e tautohetia ana i roto i ngā Rā 30 o te Rā Tīmatanga, i tētahi atu wā rānei e whakaaetia ana e ngā Rōpū, ka taea e tētahi Rōpū te tuku i te tautohe ki te whakatau whakatau whakamutunga, here hoki, i runga anō i ngā Ture Whakatau Tautohe a te NZIAC .
4.20 Ka āhei te Kaitakawaenga ki te whakamutu, ki te whakamutu rānei i te Takawaenga i ngā wā katoa mēnā ka whakaaro te Kaitakawaenga kāore e taea e ia te āwhina i ngā Rōpū ki te whakatutuki i te whakataunga o te tautohe.
4.21 Ina oti, ina mutu rānei te Whakataunga, ka whakangaromia e te Kaitautoko ngā tuhinga me ngā tuhinga katoa i whakaratohia e ngā Rōpū mō te kaupapa o te Whakataunga.
4.22 Me pupuri e te Kaitakawaenga te muna o te Takawaenga. Mēnā e hiahiatia ana te Kaitakawaenga kia whakaatu i ngā Mōhiohio Matatapu e ai ki te ture, e ai ki tētahi atu tikanga rānei, i raro i te Ture 7.4, me whakamōhio tonu te Kaitakawaenga ki ngā Rōpū, ki ō rātou Māngai, me te NZIAC, me te whakarato i ngā taipitopito katoa o te whakaaturanga e whakaarohia ana me ngā take mōna.
5.0 Te tūranga o te Māngai
5.1 Ka taea te whakaatu i te māngai mō ngā Rōpū i te Whakataunga e tetahi tangata, ahakoa he tangata whai mātauranga ture, kāore rānei, engari ko te whakauru i te Māngai e tetahi Rōpū kāore e whakawehi, e whakahē rānei i te pono o te Whakataunga nā te whanaungatanga o mua, o nāianei rānei ki tetahi Rōpū, ki te Kaitautoko rānei, ki te kore tetahi o ngā Rōpū e whakahē i muri i te whakaaturanga tika.
5.2 Ka āhei te Kaitakawaenga te aukati i te whakaaetanga a te Māngai kia tae atu ki te Whakataunga ina whakaarohia e te Kaitakawaenga, i runga i tana ake whakaaro, ka taea e te taenga mai o te Māngai te whakawehi, te whakahē rānei i te pono o te Whakataunga.
5.3 Ko te mahi a te Māngai he āwhina i te Rōpū e māngai ana ia ki te whakarite mō te Takawaenga me te whai wāhi atu ki te tukanga.
5.4 Me mahi tahi te Māngai me te Kaitakawaenga, me te whakaute hoki ki te Kaitakawaenga me ngā kaiuru katoa.
5.5 Me mahi te Māngai i runga i te ngākau pono, me te tohutohu i te Rōpū e tohu ana ia kia mahi i runga i te ngākau pono.
5.6 Ko te mahi a te Māngai i roto i te whakarite i tētahi Rōpū mō te Whakataunga ko:
- (a) te whakamārama i te tikanga me te pānga o ngā Ture;
- (b) te whakamārama i te tukanga, tae atu ki te tūranga o te Kaitakawaenga;
- (c) te whakamārama i te tikanga me te āhua o te kore whakahāwea me ngā kōrero, ngā tuhinga, me ngā whiriwhiringa muna;
- (d) te āwhina i te Rōpū ki te tautuhi i te raruraru me ngā take;
- (e) te āwhina i te Rōpū ki te tautuhi i ōna hiahia me ōna pānga;
- (f) te tūhura tahi me te Rōpū he aha i ara ake ai tētahi take, me ngā momo mea e hiahia ana te Rōpū kia puta hei āwhina i te whakaputa i ngā kōwhiringa whakataunga pea;
- (g) te āwhina i te Rōpū ki te aromatawai i ngā kaha me ngā ngoikoretanga o te take a ia Rōpū;
- (h) te matapaki i te huarahi e whakatauhia ai ngā take e te kōti, e te kaiwhakawa rānei, me te whānuitanga o ngā putanga ka puta;
- (i) te āwhina i te Rōpū ki te whakaaro ki ngā kōwhiringa whakataunga auaha kāore e wātea i roto i te kōti, i te whakatau tautohe rānei, me te ture me te whaihua o aua kōwhiringa;
- (j) te whakamōhio atu ki te Rōpū mō ngā utu ka puta tae atu ki te Whakataunga, tae atu ki ngā utu pea mēnā kāore e taea te whakatau i te tautohe i te Whakataunga; ā,
- (k) te whakarite kia whakaritea e te Rōpū kia taea ai e ngā tāngata e tohu ana i taua Rōpū i te Whakataunga te whakatau whakamutunga me te whakatau whakamutunga, ā, kia whai mana katoa hoki ki te whakatau i te Whakataunga.
5.7 Ko te tūranga o tētahi Māngai i te wā o te Whakataunga ko:
- (a) te whai wāhi atu i roto i te huarahi kore-taupatupatu, me te mahi tahi me ētahi atu Māngai, ngā kaiuru, me ngā Rōpū;
- (b) te tuku atu ki ngā Rōpū kē atu ngā take ture, hangarau, mahi, me ngā take whaiaro e hiahia ana te Rōpū e tohu ana ia kia tukuna e te Māngai;
- (c) te whakarato tohutohu ture me/ranei tohutohu hangarau;
- (d) te whakarato tohutohu, tautoko, me te whakatenatena;
- (e) te āwhina i ngā Rōpū ki te tautuhi i te raruraru me te whakawhanake i ngā kōwhiringa whakataunga pea; ā,
- (f) te whakarite me te tuhi i ngā tikanga o tētahi Whakaaetanga Whakataunga ka taea te haina e ngā Rōpū i mua i te wehenga atu i te Whakataunga.
5.8 Me pupuri e te Māngai te muna o te Whakataunga. Me haina e ngā Māngai katoa te Whakaaetanga Mutunga kei roto i te Tāpiritanga 3 o ngā Ture hei whakaritenga mō tā rātou haerenga ki te Whakataunga.
5.9 Mena ka hiahiatia he Māngai kia whakaatu i ngā mōhiohio muna e ai ki te ture, e ai rānei ki te Ture 7.4, me whakamōhio tonu te Māngai ki ngā Rōpū, ki te Kaitakawaenga, me te NZIAC, me te whakarato i ngā taipitopito katoa o te whakaaturanga e whakaarohia ana me ngā take mōna, haunga ngā wāhi e mōrearea ana te haumaru o tētahi tangata.
6.0 Te tūranga o tētahi Rōpū
6.1 Me whakarato e tētahi Rōpū ki te NZIAC, ki te Kaitakawaenga me ngā Rōpū katoa ngā ingoa o aua tāngata (mēnā he tāngata) ka haere tahi me taua Rōpū ki te Takawaenga i roto i ngā rā e toru i mua i te wā Takawaenga.
6.2 Me tae atu te Rōpū he tangata tūturu ki te hui Whakataunga ā-tinana.
6.3 Me rite te Rōpū ki te whakaputa i tētahi kōrero poto mō ngā meka o te take, ngā take e tautohetia ana, te putanga e rapua ana me ētahi atu āhuatanga e tika ana, me te whai wāhi atu ki te tukanga Whakataunga me te ngākau pono me te whakaaro ki te rapu whakataunga.
6.4 Me mahi tahi te Rōpū me te Kaitakawaenga, me te whakaute hoki ki te Kaitakawaenga me ngā kaiuru katoa.
6.5 Me whai te Rōpū i ngā tono me ngā tohutohu whaitake a te Kaitakawaenga hei whakatairanga i te whakataunga tika, tere, me te whai hua o te tautohe i mua atu me te wā o te wā Takawaenga.
6.6 Me utu e te Rōpū ngā Utu a te NZIAC i mua i te tukunga o te ratonga, i roto rānei i ngā rā e toru i muri i te tono.
6.7 Ki te kore ngā Rōpū e whakaae ā-tuhi ki tētahi atu mea, mā ia Rōpū e utu āna ake utu mō te Whakataunga ahakoa te putanga.
6.8 Me pupuri e te Rōpū te muna o te Whakataunga. Mēnā e hiahiatia ana te Rōpū kia whakaatu i ngā mōhiohio muna e ai ki te ture, e ai ki te Ture 7.4 rānei, me whakamōhio tonu taua Rōpū ki ia Rōpū kē atu, ki te Kaitautoko, me te NZIAC, me te whakarato i ngā taipitopito katoa o te whakaaturanga e whakaarohia ana me ngā take mōna.
6.9 Me utu e te Rōpū ngā Utu me ngā Whakapaunga e tika ana mō te Whakataunga e ai ki ngā Ture.
7.0 Te tūranga o te Tangata Tautoko
7.1 Ko te mahi a te Tautoko he whakarato whakamarie me te tautoko kare ā-roto mō tētahi Rōpū.
7.2 Ka āhei te Kaitakawaenga te aukati i te whakaaetanga a te Kaitautoko kia tae atu ki te Takawaenga ina whakaarohia e te Kaitakawaenga, i runga i tana ake whakaaro, ka taea e te haerenga mai o taua tangata te whakawehi, te whakahē rānei i te pono o te Takawaenga.
7.3 Kāore he mana o te Kaitautoko ki te wawao, ki te whai wāhi atu rānei ki te tukanga Whakatau Take i tētahi atu āhuatanga.
7.4 Mena kei te hiahia tetahi Kaitautoko ki te kōrero mō tētahi āhuatanga o te tukanga me te tangata e tautokona ana e rātou, ko te huarahi tika ko te kī atu ki te Rōpū e tautokona ana e rātou kia tono 'wā okioki' ki te Kaitakawaenga i runga i te tūmataiti hei tuku i te whakamanawa me/ranei te tautoko kare ā-roto, te tohutohu rānei e tika ana.
7.5 Me pupuri e te Kaitautoko te muna o te Whakataunga. Me haina e ngā Kaitautoko katoa te Whakaaetanga Mutunga kua tāpirihia hei Tāpiritanga 3 ki ngā Ture hei whakaritenga mō tā rātou haerenga ki te Whakataunga.
8.0 Te tūranga o te Kaimātaki
8.1 E whakapau kaha ana a NZIAC ki te whakarato ratonga Whakawakawaka ngaio, whai hua hoki ki ngā Rōpū, me te whakangungu tonu, te tautoko, te ārahi, me te whakawhanaketanga ngaio o ōna Kaiwawao.
8.2 Nō reira, i ia wā, i ia wā, hei mahi mā tana kaupapa matua mō te whakapūmau kounga me te whakangungu, ka tukuna e te NZIAC tētahi, ētahi atu rānei tāngata hei tirotiro i te whakahaerenga o ngā Whakataunga i raro i ana Ture ( Kaitātari ).
8.3 Ka āhei te Kaitirotiro ki te tirotiro i te katoa, i tētahi wāhanga rānei, i ētahi wāhanga rānei o tētahi Whakataunga, engari kāore he mana, he tika rānei o te Kaitirotiro e pā ana ki te whakahaere i tētahi Whakataunga, ā, kāore he wāhanga o ngā take e pā ana ki te take, o te tukanga Whakataunga rānei e tika ana kia kōrerohia e tētahi kaiuru ki tētahi Kaitirotiro.
8.4 Ko te mahi anake a te Kaititiro he tuku pūrongo ki te NZIAC hei ine me te aroturuki i te whanaketanga ngaio me te mahi a ōna Kaitakawaenga.
8.5 Me pupuri e te Kaitirotiro te muna o te Whakataunga. Me haina e te Kaitirotiro te Whakaaetanga Mutunga kua tāpirihia hei Tāpiritanga 3 ki ngā Ture hei whakaritenga mō tōna haerenga ki te Whakataunga.
8.6 Ka taea e tētahi Rōpū te tono kia kaua tētahi Kaitirotiro e tae atu ki te Whakataunga. Me tautoko e te Kaitautoko me te NZIAC te tono a taua Rōpū.
9.0 Te tūranga o NZDRC
9.1 Ko te mahi a te NZIAC he whakahaere i te tukanga Whakataunga i roto i te huarahi ngaio, pumau, me te huarahi motuhake, me te tautoko me te arahi i ngā Rōpū me ngā Kaitautoko e pā ana ki te tukanga Whakataunga.
9.2 Hei whakatutuki i aua whāinga, ka mahi a NZIAC:
- (a) te pupuri i tētahi paetukutuku whānui, whai kōrero, me te whai hua;
- (b) kia mau tonu he rōpū o ngā Kaitakawaenga matatau, mātau, ā, whakautehia hoki; ā,
- (c) whakarato i tētahi ratonga Takawaenga ā-ao e whakahaeretia katoatia ana mā te tari o ōna Kai-Rehita, mā rātou ēnei e:
- (i) whiriwhiria ngā tāngata whai mātauranga, whai wheako, me te whakaute e tika ana mō āna rōpū whakahaere;
- (ii) whakatūria he Kaitakawaenga e mātau ana, e mātau ana, e kaha ana ki te whakahaere i ā rātou mahi ki ngā Rōpū i runga i te mana motuhake me te kore whakaaro motuhake i roto i tētahi take, ā, ki te kore e taea e te Kaitakawaenga te mahi mō tētahi take, whakatūria he Kaitakawaenga whakakapi; ā,
- (iii) whakarato i ngā mahi whakahaere katoa e tika ana mō te tuku ngaio me te matatau o āna ratonga Takawaenga.
9.3 Ka puritia e te NZIAC te muna o te Whakataunga.
10.0 Te Whakamutu i te Whakataunga
10.1 Ka taea te whakamutu i te Whakataunga i ngā wā katoa e tētahi Rōpū i muri i te kōrero tahi me te Kaitautoko.
10.2 Ka taea e te Kaitakawaenga te whakamutu i te Whakataunga i ngā wā katoa mēnā ka whakaaro te Kaitakawaenga kāore e taea e ia te āwhina i ngā Rōpū ki te whakatutuki i te whakataunga o te tautohe.
10.3 Ka mutu te Whakataunga i te wā i hainatia ai he Whakaaetanga Whakataunga e pā ana ki ngā take i tukuna ki te Whakataunga.
10.4 Kāore te whakamutua o te Whakataunga e whakakore i te herenga o ngā Rōpū ki te utu i ngā Utu me ngā Whakapaunga o te Whakataunga i puta tae noa ki taua rā, e ai ki te rārangi utu me ngā tikanga kua whakatakotoria i roto i te Tāpiritanga 1 o ngā Ture.
10.5 Mena kāore he Whakaaetanga Whakataunga e tutuki ana hei whakatau i ngā take tautohe katoa i roto i ngā Rā 30 o te Rā Tīmatanga, i tētahi atu wā rānei e whakaaetia ana e ngā Rōpū, ka taea e tētahi Rōpū te tuku i te tautohe ki te whakatau tautohe mō te whakataunga whakamutunga me te here i runga anō i ngā Ture Whakatau Tautohe o te Pokapū Whakatau Tautohe o te Ao o Aotearoa.
Whakakape
Ko te kaupapa o tēnei Kawa he aratohu ki ngā tika me ngā kawenga o ngā kaiuru ki te tukanga Whakataurite i raro i ngā Ture Whakataurite a te NZIAC. Kāore tēnei Kawa i te whakaarohia kia whānui, kia whakakapi rānei i ngā tohutohu ture motuhake, ā, me whakawhirinaki katoa ngā Rōpū ki ō rātou ake pūkenga, mātauranga, me te whakatau i te wā e whakamahi ana i tēnei Kawa. Ahakoa kua whakapau kaha katoa kia tika ai ngā mōhiohio o tēnei Kawa, me rapu tohutohu ture motuhake ngā tāngata katoa e hiahia ana ki te whakamahi i tēnei Kawa. Kāore a NZIAC, ōna ākena, me āna kaimahi, e whai kawenga ki tētahi tangata mō tētahi mate, kino rānei i puta mai i tētahi hapa, i tētahi hapa rānei i roto i tēnei tuhinga, ā, e whakakore ana i aua kawenga katoa ahakoa he mangere, he takahi i te kirimana, he takahi i te kawenga kaitiaki, he takahi rānei i te kawenga ture, i tētahi atu kawenga rānei, ā, e whakakorea ana aua kawenga katoa.
Mana pupuri
Ka taea te tārua me te whakamahi i ngā rauemi e tiakina ana e tēnei pānui mana pupuri e ngā rōpū, e ngā rōpū rānei e hiahia ana ki te Whakataunga e whakahaerehia ana e te NZIAC, me te kore whakaaetanga whaimana, me te kore utu rānei, engari me tārua tika te rauemi mā te whakamahi i te putanga hou rawa atu, kāore te rauemi e whakamahia i roto i te huarahi e tinihanga ana, e māmingatia ana hoki, ā, me te mōhio ki te pūtake me te mana pupuri o te rauemi. Ki te kore, kāore e taea te tārua, te tārua, te whakamahi, te urutau, te tohatoha, te whakaputa anō, te tango, te whakarerekē, te whakaatu, te tuku, te penapena ki roto i tētahi pūnaha whakahoki, te tā, te tuku rānei i roto i tētahi āhua, i tētahi huarahi rānei, tae atu ki, engari kāore i te herea ki, te hiko, te mīhini, te tārua whakaahua, te hoko, te hokohoko, te whakamahi rānei hei hanga mahi i ahu mai i te kore whakaaetanga ā-tuhi me te wā o mua a te NZIAC.
© Te Pokapū Whakatau Take o Aotearoa 2018.