Whakataunga
He tukanga whakatau tautohe whaimana te whakatau tautohe e whakaae ana ngā rōpū e rua, neke atu rānei, ki te tuku tautohe i waenganui i a rātou ki tētahi tangata motuhake e kiia nei ko te kaiwhakatau tautohe, hei whakatau here. Mēnā kei Aotearoa te whakahaere i te Whakatau Tautohe, kei raro i te Ture Whakatau Tautohe 1996 me te Ture Whakatikatika Whakatau Tautohe 2007 te tukanga. Ko te whakataunga a te kaiwhakatau tautohe, e kiia nei ko te whakataunga, he here ki ngā rōpū, ā, ka taea te whakamana hei whakatau a te Kōti.
Tirohanga Whānui o te Tukanga
Mā te whakatau tautohe ka taea te whakatau tere i ngā tautohe, he whai hua te utu, he tūmataiti, he huna hoki, me te kore e piri ki ngā tikanga hangarau kua whakaōkawatia mō te tautohe. Ahakoa he hononga tata te whakatau tautohe ki te tautohe, he maha ngā rerekētanga matua e waiho ai hei huarahi nui, ātaahua hoki ki te whakatau tautohe ā-motu. Ina koa, mā te whakatau tautohe ka taea e ngā rōpū te whiriwhiri i tā rātou ake kaiwhakatau, te wāhi me te wā o te whakawa, ā, ki te taea e rātou te whakaae, ki te whakahaere i ngā tikanga whakatau tautohe ka rerekē pea kia rite ki te āhua me te uaua o te tautohe.
Kei te pito matatau o te whakataunga tautohe hou me te arumoni a NZIAC i te rohe o Āhia-Moananui-a-Kiwa, e whakarato ana i ngā ratonga whakatau tautohe e whakahaerehia katoatia ana e tana huinga ture whakatau tautohe whānui, tae atu ki ngā tukanga tere me te urunga atu ki ngā ratonga utu pumau me ngā ratonga herenga utu. Mā ngā ratonga a NZIAC e whakarato ki ngā rōpū ngā ratonga whakatau tautohe kounga teitei i te utu pono me te utu e mōhiotia ana.
Te tīmatanga o te tukanga
Me whakaae ngā rōpū ki te whai wāhi ki te whakatau tautohe. Ka taea e rātou te mahi i tēnei i mua atu, i muri rānei i te putanga mai o te tautohe.
Te whakatūnga o tētahi taraipiunara whakatau
Ko te tikanga ka whakatūria he taraipiunara whakatau tautohe i roto i ngā Rā Mahi e 3, i mua atu rānei mō ngā take whāiti.
Huihuinga mō ngā Tohutohu
Ko te kaupapa o te hui tohutohu he whakatairanga i te whakahaeretanga whai hua o te tukanga.
Te tukunga o te keehi
Ka tukuna e ia rōpū he tauākī tuhituhi e whakamārama ana i ngā meka, ngā taunakitanga, me ngā tautohe ture.
Whakarongo
Tērā pea ka whakahaerehia he whakawakanga ōkawa, ahakoa he mea noa anō hoki te whakahaere i ngā whakataunga mō ngā pepa.
Ngā kōrero tāpiri, ngā haerenga ki te papaanga me ngā tirotirohanga
Ka āhei te taraipiunara whakatau tautohe ki te tono atu i ētahi atu kōrero mai i tētahi rōpū hei āwhina i tā rātou whakatau.
Tohu
Kia whiwhi te taraipiunara whakatau i ngā mōhiohio katoa e hiahiatia ana, ka tukuna e te taraipiunara tana whakatau, ā, ka whai mana tēnei ki ngā rōpū e rua.
Te utu o te whakatau tautohe
Ko tā mātou arotahi he whakarato i ngā otinga tukanga e rite ana ki te utu. Kimihia ētahi atu kōrero mō te utu o te whakatau tautohe.
Hipanga 1. Te tīmatanga o te tukanga
Hei tīmatanga, me whakaae ngā taha e rua ki te whakamahi i te whakatau tautohe. Ka taea e rātou tēnei mā te whakauru i te tauira whakatau tautohe a te New Zealand International Arbitration Centre ( NZIAC ) ki roto i tā rātou kirimana. Mā tēnei ka taea te whakatau i ngā whakahē, i ngā tautohe rānei ā muri ake nei mā te whakatau tautohe.
Ahakoa kāore i whakaurua te rarangi ki roto i tā rātou kirimana, ka taea tonu e rātou te whakamahi i te whakatau tautohe mā te hainatanga i tētahi whakaaetanga whakatau tautohe i muri i te ara ake o tētahi tautohe.
Mena i whakaae ngā rōpū ki te whakatau tautohe i mua i te puta o te tautohe, me tuku e te tangata e hiahia ana ki te tīmata i te tukanga (e kiia nei ko te kaitono) he Pānui Whakatau Tautohe hei whakamōhio atu ki te taha kē (te kaiwhakautu) e hiahia ana rātou kia whakatauhia te tautohe mā te whakatau tautohe.
Hei tīmatanga i te tukanga, ka tono te kaitono ki te NZDRC. Kātahi ka tohua he Kai-rehita ki te take hei āwhina i ngā rōpū, ā rātou kaitohutohu, me te taraipiunara whakatau tautohe puta noa i te tukanga whakatau tautohe.
Hipanga 2. Te whakatūnga o tētahi Taraipiunara Whakatau Take
Ko te Pokapū Whakatau Tautohe o te Ao o Aotearoa ( NZIAC ) te kawenga mō te whakatū i te taraipiunara whakatau tautohe mēnā kāore anō kia whakaae ngā rōpū ki te tangata e hiahia ana rātou ki te whakatū.
I te nuinga o te wā, kotahi te kaiwhakatau i roto i te taraipiunara whakatau, engari i ētahi wā, ka taea te whakatū i tētahi taraipiunara tokotoru. Ka whakatūria tētahi whakatūnga ina whiwhi te NZIAC i tētahi tono kua oti me te utunga o te pūtāhui mō ngā utu me ngā whakapaunga a te taraipiunara whakatau.
Mena he tangata motuhake kei roto i te hinengaro o ngā rōpū, me tutuki i taua tangata ētahi paearu, ā, me whakaae te NZIAC he tangata tika, he tangata motuhake, he tangata kore whakaaro tika.
I te wā e whiriwhiri ana i tētahi kaiwhakatau, ka whakaarohia e te NZIAC ngā āhuatanga maha pērā i ngā whakaaetanga i waenganui i ngā rōpū, te āhua me te uara o te tautohe, me te wātea o te tangata hei whakahaere i te take me te whai hua. Me noho kore whakaaro, me tū motuhake hoki te kaiwhakatau kua tohua ki ngā rōpū. Ko ngā whakatūnga katoa a te NZIAC he whakamutunga, ā, ka whakaūtia mā te Pānui Whakatūnga e tukuna ana e te Kai-Rehita.
Kia mōhio: E whakamahia ngātahitia ana ngā kupu kaiwhakatau me te taraipiunara whakatau.
Hipanga 3. Huihuinga tohutohu
I te nuinga o te wā, ka whakarite te kaiwhakatau i tētahi hui tuatahi. Ko te kaupapa o tēnei hui he kōrero mō te wātaka me ngā taipitopito tukanga, pērā i ngā mōhiohio e whakamahere ana ngā rōpū ki te whakarato me te wā. Mā tēnei huarahi matatau ki te whakahaere i te keehi ka āwhina i te katoa kia mārama ki ngā mea ka tū me te wā, ā, ka akiaki i te tukanga kia rere pai, kia whai hua hoki.
Hipanga 4. Te tuku i te keehi
Whai muri i te hui tuatahi, me whakarite e ia rōpū ā rātou take, ā, me tuku atu ki te kaiwhakawa me ngā rōpū katoa e whai wāhi ana. Me whakauru ngā tuhinga tautoko me ngā taunakitanga katoa e tika ana ki roto i tēnei take.
Me whakamārama mārama te tukunga take i te āhua me te pūtake o te tautohe, ngā take me ngā take ture e pā ana, te tūnga o ia rōpū mō ēnei take, me ngā putanga e rapua ana e rātou. Mena he kirimana kei roto, me whakauru he kape, he wāhanga rānei e tika ana. Hei tāpiri, me whakauru ki te tukunga ngā kōrero, ngā pūrongo, ngā tuhinga, ngā taunakitanga rānei e whakawhirinakihia ana e te rōpū hei tautoko i ā rātou tautohe.
Ko te tikanga, ko te tukanga whakawhiti ka whai ake:
- Te(ngā) kaitono e tuku ana i tā rātou kereme;
- Te hunga whakautu e tautoko ana i tā rātou tiaki; me
- Ko te/ngā kaitono e tuku ana i tētahi whakautu.
Hipanga 5. Whakarongo
Kia oti ngā tuhinga katoa e tika ana te whakawhitiwhiti a ngā rōpū, ā, ki te kore rātou e whakaae kia haere tonu i runga i aua tuhinga anake (me te kore he whakawakanga), ka whakaritea he whakawakanga ōkawa.
I te nuinga o te wā, ka taea e ngā rōpū te whakapuaki i tētahi kōrero whakatuwheratanga poto i mua i te uiuinga whakawhiti i ngā kaiwhakaatu. Ko ngā taunakitanga a ngā kaiwhakaatu ka tangohia i te nuinga o te wā kua pānuitia, arā, kāore he take kia whakaatu ā-waha te kaiwhakaatu i ā rātou taunakitanga matua. Engari, ka arotahi te whakawa ki te uiuinga whakawhiti i te kaiwhakaatu i runga i tā rātou kōrero a ngā kaiwhakaatu i tuhia. Ka taea hoki e te taraipiunara whakatau tautohe te pātai i ngā kaiwhakaatu katoa.
Ka taea te tuku i ngā tāpaetanga whakamutunga i te mutunga o te whakawakanga, i te nuinga o te wā ka tuhia i muri i te rā whakawakanga.
Hipanga 6. Ngā kōrero tāpiri, ngā haerenga ki te papaanga me ngā tirotirohanga
I mua i te whakataunga a te kaiwhakatau (te ingoa mō te whakataunga a te kaiwhakatau), ka taea e te kaiwhakatau te tono atu mō ētahi atu kōrero mēnā ki tā rātou whakaaro kāore i te rawaka ngā kōrero tuatahi a ngā rōpū, kāore rānei i te tino mārama kia taea ai e rātou te whakatau whai whakaaro me te tika.
I muri i te whiwhinga i ēnei kōrero tāpiri, ka whai mana tetahi atu rōpū e whai wāhi ana ki te tautohe ki te tuku urupare. Me tuku tēnei whakautu ki te kaiwhakawa me ngā rōpū katoa.
I ētahi wā, hei wāhanga o te tukanga whakarongo, me toro atu ki te wāhi, me tirotiro rānei, inā koa mēnā he rawa ā-tinana, he wāhi, he āhuatanga rānei e tika ana kia kitea tuatahitia te tautohetohe kia tika ai te māramatanga me te aromatawai. Mā tēnei ka taea e te kaiwhakawa te tirotiro i te kaupapa o te tautohe i roto i tōna horopaki tūturu, ā, ka taea ai te whakatau whai whakaaro me te tika ake.
Hipanga 7. Tohu
Ko te taraipiunara whakatau tautohe te kawenga mō te whakaputa i tētahi whakataunga hei whakatau i ia take tautohenga kua tukuna ki a ia.
Ka puta tēnei i muri i te arotake mārire i ngā tuku kōrero, ngā tuhinga, ngā taunakitanga i homai e ngā rōpū, ngā mōhiohio katoa mai i te whakawakanga, me ngā mōhiohio tāpiri katoa e tonoa ana.
Ka tukuna te whakatau mā te tuhituhi, ā, kei roto hoki he whakamārama mō ngā take i muri mai, ki te kore e whakaaetia e ngā rōpū. He mea here ture te whakatau, ā, ka taea te whakamana e ngā rōpū e rua.
Ngā Pātai Auau
Kimihia ngā māramatanga tere me ngā kōrero āwhina mō ngā kaupapa maha e pā ana ki te whakatau tautohe
He aha te tukanga whakatau tautohe tino tika mōku?
Ko te tautuhi i te tukanga whakatau tautohe tino tika e whakawhirinaki ana ki te āhua o te tautohe me te hiahia o ngā rōpū ki te whakatau i te tautohe. Mēnā ka homai e koe he whakarāpopototanga poto o te tautohe me ngā āhuatanga, ka taea e mātou te āwhina i a koe ki te tautuhi i ngā kōwhiringa pai rawa atu.
Ka whakatau tika rānei te kaiwhakawa mō ngā rōpū?
Mā te takawaenga e āwhina te tukanga hei whakatenatena i te whakaaetanga i waenganui i ngā rōpū, engari e kore ia e whakatau i tētahi mea mā ngā rōpū.
Me haereere mātou i ia wā e tū ana he whakawakanga whakatau tautohe?
Kāore rawa. He maha ngā whakawakanga whakarite ka taea te whakahaere mā roto i ngā waea hui, i ngā hui ipurangi rānei. Ka taea te whakahaere i te whakawakanga matua mā te kanohi ki te kanohi, mā te ipurangi rānei, mā te whakakotahitanga o ngā mea e rua.
Ngā taahiraa e whai ake nei
Whakapā mai
Whakakīia te puka hei whakapā atu ki tā mātou tīma kia kite ai me pēhea mātou e āwhina ai, e whakapā mai rānei ki a mātou mō tētahi o ēnei e whai ake nei:
Ngā Hāora Tari: Mane ki te Paraire 8:30 i te ata ki te 5:00 i te ahiahi (haunga ngā hararei tūmatanui)